ettelaat newspaper

تاريخ خبر: سه شنبه 30 تیر 1388، 28 رجب 1430، 21 جولای 2009، شماره 24521سه شنبه 30 تیر 1388، 28 رجب 1430، 21 جولای 2009، شماره 24521

بهره‌برداري از کويرها در داروسازي و صنعت -بخش دوم (پاياني)

كوير؛ آرام‌بخش جسم و روح

در بخش نخست گزارش، دکتر کردواني «پيرِ کويرشناس» در برابر پرسش ما در باره کشاورزي در کوير، يک نهِ بزرگ گذاشت، گله‌مندانه از نگاه ناخوشايند توده مردم به کوير گفت و نيز از شگردهاي درست استفاده از کوير. اينک، بخش دوم گزارش در پيش‌روي شماست.

به باور دکتر کردواني، به همان اندازه که کويرهاي خشک در تابستان و در پاييز ديدني‌اند، ديدن کويرهاي گياه‌دار در فصل بهار، لذت‌بخش است.

او مي‌گويد: «در کويرها گياهان متفاوتي مي‌رويند و در فصل بهار بسيار زيبايند. براي نمونه، انواع «گزها» که داراي گل‌هاي گوناگون بنفش هستند و در کنار ديگر گياهان مانند «شورسياه» و «خارشتري» انواع «ني‌ها» بسيار جالب توجه‌اند و در فصل پاييز، منظرهِ چشم‌نوازي به‌وجود مي‌آورند؛ به ويژه اگر اين عرصه‌ها با حيات‌وحش و جانوران اهلي تلفيق شود، اکوسيستم نابي به وجود خواهد آمد براي جلب گردشگر.»

گياهان داروييِ کويري

گياهان صنعتي و دارويي‌ کويري نيز زيبا و بسي تماشايي‌اند. اکنون از اين گياهان به سبب اقتصادي ‌نبودن، تقريبا استفاده نمي‌شود؛ و اگر هم مي‌شود، بسيار اندک است. اما به گفته دكتر کردواني، با تقويت اکوسيستم کوير براي پرورشِ گياهانِ صنعتي و دارويي، مي‌توان از آن‌ها به شکل‌کاملا اقتصادي، بهره‌برداري کرد و کارخانه‌هايي براي اين هدف ساخت که صنايع مربوط به آن بتواند تا اندازه‌اي گَردِ محروميت را از روي زندگي مردم سختکوش کوير بزدايد.

به باور دكتر کردواني، بسياري از گياهان کويري، دارويي و صنعتي‌اند و در گذشته‌هاي دور، مردم بومي از اين گياهان براي درمان دردهاي خود استفاده مي‌کردند. او مي‌گويد: «مردم در گذشته از برگ «گياه‌شتري» ماده‌اي به نام ترنجبين، به دست مي‌آوردند؛ يا گياه اشنيان را که چوبک مي‌خواندند، پس از کوبيدن و آردکردن، بهترين ماده براي شستن لباس و نخ و پشم مي‌دانستند و خاکستر آن(قليا يا کليا) را براي تهيه مواد فرش، گليم و قالي به کار مي‌بردند.»

به گفته اين محقق كويرشناس، امروزه متاسفانه براي انجام اين کارها، به جاي گياهان کويري، سودِ سوزآور يا هيدراکسيدسديوم و ديگر مواد، مورد استفاده قرار مي‌گيرد. دكتر كردواني مي‌افزايد: «خوشبختانه، امروزه در کنار پيشرفتِ دانش و تکنولوژي و داروهاي شيميايي، رويکرد نويني نيز پديد آمده و به درمان‌هاي سنتي، بر پايهِ گياه‌دارويي ؛ و از آن جايي که استفاده گياهان طبيعي، برخلاف مواد صنعتي، پيامدهاي زيست‌محيطي هم ندارد، گسترش صنعت وابسته در اين زمينه، چشمگير است.»

کويرشناس ايراني ادامه مي‌دهد: «برخي کشورها در جهان، به کشتِ اين‌گونه گياهان پرداخته‌اند و با ايحاد کارخانه‌، بهره‌برداري از آن‌ها را به چندين برابر رسانده‌اند؛ در حالي که بسياري از اين کشورها کوير ندارند و مواد اوليهِ خود را از خارج وارد مي‌كنند، روي آن عمل فرآوري انجام مي‌دهند و به همان کشورها صادر مي‌کنند.»

دكتر کردواني مي‌پرسد: «چرا ما با داشتن اين همه کوير و گياهِ کويريِ ناب، تاكنون صنعتي در اين زمينه، برپا نکرده‌ايم؟»

به گفته او، با يک برنامهِ کارشناسانه، مي‌توان به شناساييِ گياهان کويري، به‌ويژه گياهان دارويي و صنعتي پرداخت و به تقويت و تکثير آن‌ها دست زد و با ايجاد کارگاه و کارخانه در کناره کوير، دارو و مواد صنعتي توليد کرد؛ تا هم کارآفريني انجام گيرد و هم از نياز داروييِ کشور به خارج کاسته شود.

کويرهاي قليايي

دکتر کردواني در ادامه گفت‌وگو با اطلاعات مي‌گويد: «منظرگاه‌هاي‌ کويرهاي قليايي از گونه‌گونيِ زيادي برخوردارند. تا کسي از نزديک نبيند، پي به چشم‌نوازي‌شان نمي‌برد. يکي ديگر از کارها براي جلب توريست، فراهم‌آوردن گوشه‌هاي زيباي‌ همين کويرهاي قليايي در يک‌جا و کنار هم و ايجاد مناظر جالب و ديدني ‌است. مانند:

1- کثيرالاضلاع‌هاي بسيار زيبا و منظم نمکي

2- ‌‌مناظر چربه، به رنگ قهوه‌اي و به شکل باند فرودگاه

3- مناظر پف‌کرده يا متورم و داراي سوراخ‌‌هاي خانه‌موشي و حفره‌هاي گوناگون تشکيل‌شده از کريستال شن

4- مناظري در کوير لوت که املاح بر اثر تبخير آب، از منافذِ درونِ قشرهاي نمکي، بيرون‌زده و مانند تخم شترمرغ، چند هکتار از تراز کوير را پوشانده‌ است.

5- يا جاهايي که املاح، همچو قنديل‌هاي باريک، کلفت، کوتاه و بلند، ريز و درشت از تراز زمين به بالا کشيده شده‌اند که تنها مي‌شود تماشا کرد و لذت برد و رويشان گام برداشت؛ ولي به سبب آن‌که سطح کوير از سوزن‌هاي نازک پوشيده شده است، نمي‌توان رويشان نشست.»

او با اين شوخي که تنها جوکيان مي‌توانند روي سطح كوير بنشينند، مي‌پرسد: «چرا گردشگران را سوار بر شترهاي آذين‌شده و چادردار و به سارباني کويرنشينان، به تماشاي اين مناظر بکر کويري که در جهان نمونه‌ است، نبريم؟ آيا پسنديده است غربي‌ها به اين داشته‌هاي ناب ما افسوس بخورند و ما از داشته‌هاي غني خود، غافل بمانيم؟»

دکتر کويرشناس، با اين سخن که: «حقيقتا هرکس براي آرامش خود، نياز به يک کوير دارد» ادامه مي‌دهد: «کويرهاي بي‌گياهِ نمکي، مانند کوير بزرگ مرکزي، داراي املاح متفاوت‌اند و در فصل‌هاي خشک سال، اين املاح‌ هر يک به شکل‌‌هاي گوناگون پديدار مي‌شوند. قرارگرفتن انواع کويرها با انواع املاح در کنار هم، همچو گل‌قالي‌هاي زيباي ايراني جلوه‌گرند و در سکوت رازآميز کوير، به انسان آرامش تجربه‌نشده‌اي مي‌بخشند. تماشاي مناظر، به ويژه آواهاي گوش‌نوازي که از شکستن قشر کريستال در زير پا ايجاد مي‌شود، انگيزهِ قدم‌زدن را در انسان بر مي‌انگيزد. به نظرم، بهترين زمان ديدن اين کويرها، در تابستان و آغاز پاييز است که به اصطلاح، نمک‌ها گل مي‌دهند.»

بهره‌برداري از کويرهاي شوره‌اي

کويرهاي شوره‌اي به صورت خشت‌هاي نمکي در روي زمين کويري، خودنمايي مي‌کنند و کارگران، آن‌ها را بر مي‌دارند و براي فرآوري به کارگاه مي‌برند.

دكتر كردواني در اين باره ادامه مي‌دهد: «افزون بر اين، از خاک نرم زير اين لايه‌هاي نمکي نيز مي‌توان به عنوان بهترين کود شيميايي طبيعيِ «نيتراتِ ‌پتاس» استفاده کرد.»

کويرهاي تهي از قشرِ نمکيِ

زمين‌هاي نفرين‌شده به همين دشت‌ها مي‌گويند. اگر از کويرهاي گياه‌دار، اندک استفاده‌اي مي‌شود، از اين دشت‌ها هيچ بهره‌برداريِ انجام نمي‌گيرد؛ ولي دکتر کردواني بر اين باور است که براي نمونه، از نمکزار کوير مرکزي و کاني‌هاي تجديدپذير مانند آن که املاح گوناگوني دارند، مي‌توان بهره‌ اقتصادي خوبي برد و براي فرآوري آن‌ها کارخانه تاسيس کرد.

دكتر کردواني، اين کويرها را دوگونه مي‌داند: 1- مسطح و خشک 2- کويرهاي باتلاقي

او مي‌گويد: «بوته‌هاي خرد و کوچک کويرهاي خشک در وضعيت سراب، مانندِ درختانِ روانِ بلند، پديدار مي‌شوند و منظره زيبايي پديد مي‌آورند. اين وضعيت را براي نمونه مي‌شود در گذر از کويرِ بين گرمسار و سياه‌کوه(قصر بهرام) به خوبي ديد. در اين کويرها، مي‌توان براي گردشگران، کمپِ تفريحي ساخت و آن‌ها را به تماشاي منظره سراب (بحرالاشيطان) برد و به استفاده از هواي بسيار پاک کوير تشويق کرد و شب پُرستارهِ الهام‌بخشِ بي‌همتاي کوير را نشان‌شان داد و شوقي براي استفاده از آفتاب‌درماني در آن‌ها به وجود آورد.» در باره کويرهاي باتلاقي نيز ديدگاه دکتر کردواني اين است که نه تنها بي‌فايده و خطرناک نيستند که اتفاقا از با ارزش‌ترين جاذبه‌هاي گردشگري به شمار مي‌آيند و خاصيتِ باتلاقي‌بودنِ آن‌ها از بهترين عواملِ جلبِ گردشگرهاي ماجراجو است.

او مي‌گويد: «مي‌توان مسابقات اتومبيل‌راني، موتورسيکت‌راني و شتردواني در كويرهاي باتلاقي برگزار کرد که هم آلودگيِ کمتري به همراه دارد و هم جاذبه بيشتري.»

اين استاد دانشگاه مي‌افزايد: «اين عرصه‌ها نسبت به ديگر محل‌ها، از امنيت و مزاياي بيشتري براي اين‌گونه مسابقات برخوردار است، زيرا دور از مناطق مسکوني و آمدوشدِ وسايل نقليه واقع شده‌اند و تهي از ديوار و درخت‌اند و سطح بسيار گسترده‌اي در اختيار مسابقه‌دهندگان است.»

اجراي تورهاي گردشگري در مسافت‌هاي معين و با شترهاي تزيين‌شده با منگوله و زنگوله را ـ دکتر کردواني ـ از ديگر برنامه‌هاي در پيشِ‌ رويِ برنامه‌سازان مي‌خواند و انجام همهِ اين‌ها را بسته به ايجاد کمپ‌هاي ويژه مي‌داند.

انرژيِ رايگانِ باد و خورشيد

در اين زمانه که ارزش انرژي، بسيار بالاست و انرژي‌هاي فسيليِ موجود، ناپايدار و بسيار آلوده‌کننده‌اند و آسيب‌رسان به انسان و لايهِ اُزن؛ با ايجاد تکنولوژي لازم براي استفاده از انرژي پايدار و رايگان کويري مانند باد و خورشيد، مي‌توان دگرگونيِ ژرفي در اين زمينه پديد آورد.

دکتر کردواني در اين باره مي‌گويد: «دشت‌هاي کوير ـ‌ ‌با توجه به سرشاريِ قلمروهاي آن‌ها از دو انرژيِ باد و آفتاب ـ بهترين جا براي استقرارِ تاسيسات در اين زمينه است. تاسيساتِ انرژيِ بادي و خورشيدي، نياز به قلمرويي گسترده و باز دارد که هر دوي اين‌ها در کوير مهياست.»

آب شور؛ ثروت

کويرهايي مانند «کوير کازه» و ديگر کويرهاي خيس شيبدار، چون داراي رطوبت زيادند، بهره‌برداري از املاح آن‌ها از طريق ايجاد زهکش‌ها، کانال‌ها و هدايت اين آب‌هاي شور به استخرهايي که از پيش براي اين کار آماده شده‌اند، انجام مي‌گيرد.

با بخارشدن آب، املاح در استخرها خشک و متمرکز و با انتقال آن‌ها به کارخانه‌ها، املاح گوناگون آن از هم جدا مي‌شود و مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد؛ مانند طرحي که اکنون در جنوب کوير مرکزي ايران و در قلمرو «خور» در استان اصفهان انجام مي‌شود.

هشدار

دکتر کردواني با اشاره به اين که تنها از «کوير چربه» که داراي املاح بسيار با ارزش کلرور کلسيم است و از 2 کوير ديگر که داراي قشر نمکيِ سولفاتِ سديم و نيترات پتاسيم هستند، آن هم به شکل پراکنده، استفاده مي‌شود، مي‌‌افزايد: «از همهِ کويرهاي ايران، بهره‌برداري انجام نمي‌گيرد، زيرا به توانمنديِ آن‌ها آگاه نيستند. در بخش‌هايي هم که مورد استفاده است، روش‌هاي استخراج، داراي ايراد اساسي و نادرست است و در پايان کار، آنچه به جاي مي‌ماند، يک کوير خرابه و زشت‌نما و آلوده است. در حالي که اگر در برداشت‌ها و استخراج‌ها اصولِ علمي رعايت بشود، املاح، تجديدشونده و تمام‌ناشدني خواهند بود.»

روش‌هاي نادرست بهره‌برداري

«سولفات سديم نمي‌تواند بر اثر تبخير آب شور، بالا بيايد. در ژرفاي 8 سانتي‌متري از تراز زمين، يک لايهِ نمکي از اين گونه املاح، تشکيل مي‌شود که بسته به شرايط، کلفتي آن به 10 سانتي‌متر مي‌رسد.»

دکتر کردواني با بيان مورد بالا، مي‌افزايد: «در زمان بهره‌برداري و براي رسيدن به اين لايه، خاک يا لايه موجود در سطح آن را با بيل، پس مي‌زنند (براي آن‌که گياه گز از بين نرود)، سپس لايهِ نمکي مورد نظر را از دل زمين بيرون مي‌کشند و آن را براي فرآوري به کارخانه مي‌برند. در اين روش، افزون بر به‌جا ماندن محيطي آلوده، امکان استخراج کامل لايه نمک نيز وجود ندارد و بخشي از آن در زمين، باقي مي‌ماند. همچنين لايه ‌نمک برداشت‌شده، ناخالص و به خاک نامرغوب آميخته است؛ و از همه مهم‌تر، اين روش، سبب مي‌شود خاصيت و قابليت تشکيل مجدد قشر نمکي از بين برود و شانس برداشت دوباره در آينده به صفر برسد.» دکتر پرويزکردواني، درختچه‌گزهاي پراکنده در کوير را نه تنها رهبان کوير نمي‌داند، بلکه بر اين باور است که آن‌ها با جذب نمک از سوي ريشه خود و انتقال‌دادن آن به برگ‌هاشان، سبب مي‌شوند باد پاييزي، برگ‌ها را به زمين کشت کشاورزان ببرد و خاک‌شان را بيالايد.

روشِ درستِ استخراج

روشِ درستِ استخراجِ نمک ـ به باور دكتركردواني‌ـ اين است که نخست، با ابزارِ مکانيزهِ مدرن و مشخصا با ماشين تسطيح‌کننده، يک لايهِ رويي از خاک کوير را پس بزنند و آن ‌را در محلي قرار دهند و به وسيله ماشين‌هاي مخصوص لايه‌برداري، نمک را استخراج کنند و سپس خاک‌هاي برداشته شده را دوباره در گود بريزند و با غلتک فشرده کنند تا امكان تشکيل دوباره لوله‌هاي مويين در خاک، فراهم شود و بتوان در آينده و بار ديگر از آن‌ها «سولفات سديم» استخراج کرد. دكتر کردواني مي‌‌افزايد: «که با اين روش، هم، تراز کوير، صاف، يکدست و زيبا باقي مي‌ماند و هم ادامه فعاليت کارخانه‌هاي مرتبط، تضمين مي‌شود.»

ع. درويشي

codex24x

page05

ارسال خبر از طريق ايميل

نسخه مناسب چاپ

PDF صفحات روزنامه